Dzisiejszy świat mediów oraz świat publicystyki, porównując chociażby z początkiem tysiąclecia, przeszedł niemałą rewolucję. Zdarza się, że rzetelność dziennikarska i etyka zawodowa ginie w masie “contentu”, który może dziś produkować właściwie każdy - bez profesjonalnego przygotowania. Z jednej strony demokratyzacja internetu i mediów pozwoliła nam mierzyć się na własną rękę z narracją głównego nurty a z drugiej strony powoduje to niebezpieczeństwo trafienia na tzw. fake news. Ciężko zaprzeczyć temu, że twórcą dziś może być każdy - zdarza się, że dzięki temu możemy powołać do życia ruch społeczny albo nagłośnić medialnie ważną społecznie sprawę, którą niechętnie omawiają znane gazety, stacje telewizyjne czy platformy internetowe. Niewątpliwe wspomniania wcześniej demokratyzacja przczyniła się do tego, że “zwykły szary człowiek” może mówić o sprawach dla niego ważnych bez pośrednictwa profesjonalnej firmy mediowej - jeśli zdobędzie odpowiednie zasięgi i uznanie tłumu jest szansa, że jego problem zostanie nagłośniony a może nawet rozwiązany. Niestety weryfikacja informacji płynących z internetu bywa zawodna, a w czasach, w których brakuje nam autorytetów w obszarze dziennikarskim możemy łatwo stać się ofiarą dezinformacji. Jednak, aby nie tworzyć obrazu sytuacji bez wyjścia warto przedstawić takie organizację i dziennikarzy, którzy pozwalają lepiej zrozumieć mechanizmy medialne oraz ułatwić weryfikację informacji oddzielając fakty od błędnych interpretacji.
Nie tylko chaos informacyjny, ale i pojęciowy: co musimy wiedzieć, aby nie dać się manipulacji?
To, co może dać nam poczucie większego bezpieczeństwa i pomóc odnaleźć się w świecie pełnym informacji, to przede wszystkim świadomość oraz zrozumienie kluczowych pojęć, takich jak: dezinformacja, fake news czy teoria spiskowa. Wszystkie one – podobnie jak kilka innych zjawisk – mogą, choć nie muszą, służyć celowej manipulacji odbiorcą. Czasem powstają intencjonalnie, a czasem są rozpowszechniane bez takiego zamiaru. Niezależnie jednak od intencji mogą być dla nas groźne. A chyba nikt z nas nie chciałby, aby świat codziennych wiadomości stał się nieustannym prima aprilis, prawda?
W poprzednim artykule stworzyliśmy mały słownik, który pomaga odróżnić kluczowe pojęcia:
Dezinformacja – fałszywa lub manipulacyjna informacja rozpowszechniana celowo w celu wprowadzenia odbiorców w błąd, osiągnięcia korzyści politycznych, społecznych lub ekonomicznych albo wywołania określonego efektu społecznego.
Fake news – treści stylizowane na materiały dziennikarskie, zawierające fałszywe lub zmyślone informacje, rozpowszechniane w celu manipulowania odbiorcami lub generowania zasięgów i zysków.
Teoria spiskowa – sposób wyjaśniania wydarzeń społecznych lub politycznych zakładający istnienie tajnego działania wpływowej grupy, przy jednoczesnym braku wystarczających dowodów empirycznych potwierdzających takie działania; jej rozpowszechnianie nie musi mieć charakteru celowego, ponieważ osoby ją powielające często uznają ją za prawdziwą interpretację rzeczywistości.
Deepfake – syntetyczne materiały audio, wideo lub obrazy generowane przy użyciu sztucznej inteligencji (najczęściej technik deep learning), które realistycznie imitują wygląd lub głos prawdziwych osób.
Misinformacja – fałszywa lub nieścisła informacja rozpowszechniana bez zamiaru wprowadzenia w błąd, najczęściej w wyniku niewiedzy, błędnej interpretacji lub przekonania o prawdziwości przekazywanych treści.
Choć rozróżnienie tych pojęć jest niezwykle ważne, warto pamiętać, że sam fakt pojawienia się i rozpowszechnienia np. fake newsa nie oznacza jeszcze, że mamy do czynienia z pełnowymiarową dezinformacją. Zjawisko to nie wynika bowiem z pojedynczego incydentu, lecz z działania całego systemu, który sprzyja brakowi transparentności oraz produkcji i rozpowszechnianiu fałszywych treści.
Mechanizm ten może być wzmacniany na różnych poziomach: od braku rzetelności i etyki dziennikarskiej, przez logikę zysków i zasięgów w domach mediowych, aż po niewystarczającą liczbę instytucji fact-checkingowych i niedostateczne regulacje prawne. O tym jednak za chwilę.
Skąd czerpiemy wiedzę?
Według raportów Krytyczny Umysł – Problem fake news w Polsce z 2019 roku, zrealizowanego przez Stowarzyszenie Demagog, oraz Dezinformacja oczami Polaków. Edycja 2024 wydanego przez Fundację Digital Polska, większość Polaków za główne źródło informacji wciąż podaje telewizję. Choć w niektórych grupach społecznych tradycyjna telewizja ustępuje miejsca mediom społecznościowym, warto pamiętać, że Polska jest społeczeństwem starzejącym się, w którym klasyczna telewizja wciąż pozostaje niezwykle istotnym medium.
W raporcie Fundacji Digital Polska z 2024 roku 64% Polaków wskazało telewizję jako źródło informacji, natomiast w badaniu Demagoga z 2019 roku na pytanie „Z jakich źródeł najczęściej czerpie Pan(i) informacje na co dzień?” aż 84% respondentów odpowiedziało – telewizja. Na drugim miejscu w obu raportach znalazły się media społecznościowe (39% w Krytycznym Umyśle) oraz portale internetowe (58% w Dezinformacji oczami Polaków.Edycja 2024).
Warto zwrócić uwagę na spadek znaczenia takich źródeł jak prasa czy blogi – jak podkreślono w raporcie Dezinformacja oczami Polaków. Edycja 2024:
- Prasa – spadek z 40% do 33%
- Blogi / fora internetowe – spadek z 30% do 26%
- Wikipedia – spadek z 26% do 21%
- E-maile – spadek z 14% do 11%
To oni walczą o lepsze informacje dla nas
W Polsce od wielu lat działają organizacje fact-checkingowe, które weryfikują informacje na podstawie źródeł, oznaczając je odpowiednio jako prawdziwe lub fałszywe. Najstarszą z nich jest Stowarzyszenie Demagog, które na swojej stronie publikuje opis procesu weryfikacji wiadomości wraz z „werdyktem”. Stowarzyszenie wydaje również raporty badawcze oraz organizuje kampanie medialno-edukacyjne, mające na celu zwiększenie uwagi odbiorców wobec źródeł informacji i ostrzeganie przed manipulacją medialną. Niedawno Demagog rozszerzył swoją działalność, otwierając portal Obiektyw.org.pl – magazyn łączący dziennikarstwo śledcze, pogłębioną analizę danych, OSINT i pracę badawczą.
Kolejnym dostępnym narzędziem jest quiz stworzony przez WażneSprawy.org.pl, który pozwala sprawdzić swoją wiedzę na temat fake newsów oraz zapoznać się z materiałami edukacyjnymi (quiz). Do partnerów instytucjonalnych wydarzeń związanych z fact-checkingiem należy również Sieć Obywatelska Watchdog Polska, która była partnerem konferencji „10 lat fact-checkingu w Polsce” organizowanej przez Demagog. Badania nad dezinformacją prowadzi także organizacja pozarządowa NASK – Naukowa i Akademicka Sieć Komputerowa.
PORADNIK: Jak weryfikować newsy i nie zgubić się w mediach?
1. Nie wierz w każdą informację, którą zobaczysz w mediach Nie chodzi o ciągłą panikę ani podważanie każdego słowa, ale o czujność, uważność i krytyczne myślenie. Zadaj sobie pytania typu:
- „Dlaczego to zostało przedstawione w ten sposób?”
- „Gdzie jeszcze mogę to sprawdzić?”
- „Czy to na pewno potwierdzona informacja?”
W czasach, gdy media często straszą wojną czy katastrofami, łatwo przegapić istotne informacje, gdy jesteśmy przytłoczeni wywoływaniem lęku. Z drugiej strony nadmierna ekspozycja na „lekkie” treści może rozpraszać uwagę i usypiać czujność.
2. Sprawdzaj źródła Korzystaj z rzetelnych źródeł: wspomnianych organizacji fact-checkingowych, stron rządowych, oficjalnych stron instytucji, centrów badawczych czy innych organów publicznych.
3. Nie udostępniaj, jeśli nie jesteś pewny/a informacji Rozpowszechnianie niepewnych wiadomości jest jednym z najprostszych sposobów na nieświadome szerzenie fake newsów.
4. Edukuj innych, kulturalnie i bez wywyższania się Jeśli widzisz, że ktoś nieświadomie udostępnia niesprawdzone informacje, wskaż mu drogę do wiarygodnych źródeł. Tłumacz spokojnie, jak samodzielnie weryfikować informacje.
Podsumowanie
W dobie nadmiaru informacji łatwo stać się ofiarą dezinformacji. W Polsce aż 91% osób zgadza się przynajmniej z jedną fałszywą informacją – widać, że edukacja medialna i umiejętność weryfikacji newsów są dziś kluczowe. Dzięki organizacjom fact-checkingowym, rzetelnym źródłom i świadomości pojęciowej możemy chronić się przed manipulacją i świadomie wybierać informacje, które naprawdę nam służą.
3.https://www.nask.pl/weryfikuje
4.https://waznesprawy.org/fakenewsy/
6.https://siecobywatelska.pl/10-lat-fact-checkingu-w-polsce/
7.https://www.linkedin.com/showcase/magazyn-obiektyw/posts/
10.https://www.linkedin.com/company/pravda-org/posts/?feedView=all
11 https://www.lbm.uw.edu.pl/images/Dezinformacja_oczami_Polakw_edycja_2024.pdf
12.https://krytycznyumysl.pl/raport_krytyczny_umysl.pdf
Polski (PL)
English (EN)
Español (ES)
العربية (AR)
Українська (UA)