Wysokosprawczość a decyzje zawodowe

Jak pokazały wyniki ostatniego badania Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości Rynek pracy, edukacja, kompetencje. Aktualne trendy i wyniki badań (listopad 2025), przytoczone w artykule Nowy Rok = Nowa przyszłość pracy? na łamach JobsDoor.eu, samodzielny rozwój kariery jest dziś niemal znakiem naszych czasów. Z jednej strony można go postrzegać jako wyraz kultury indywidualizmu i jednostkowej odpowiedzialności w świecie wolnego wyboru, z drugiej – jako źródło poczucia osamotnienia, konkurencyjności i braku systemowego wsparcia. Przecież nikt nie wchodzi na rynek pracy z tego samego poziomu; różnimy się zdrowiem, pochodzeniem, doświadczeniami i predyspozycjami.

W dzisiejszym świecie, zwłaszcza w kontekście internetowej psychologii, coraz częściej mówi się o tzw. wysokosprawczości. W najprostszym ujęciu oznacza ona poczucie kontroli i wpływu na otaczającą nas rzeczywistość: świadomość, że nasze działanie i włożona w nie energia mogą przekładać się na konkretne rezultaty. Aby lepiej zrozumieć, jak wysokosprawczość może wspierać np. rozwój ścieżki zawodowej, warto przyjrzeć się wynikom badań naukowych.

Wyniki badań potwierdzają, że poczucie sprawczości pozytywnie wpływa na rozwój zawodowy 

We wszystkich 4 badaniach jakie przytaczamy poczucie sprawczości w życiu pozytywnie przełożyła się na lepsze podejmowanie decyzji zawodowych. Co oznacza lepsze? Upraszczając: nie chodzi koniecznie o to, że każda z podjętych dezycji przyniosła najlpeszy rezulatat a bardziej o to, że, po pierwsze strach przed jej podjęciem były mniejsze a wiara w to, że decyzja może równać się poprawie większa.  W badaniu The mediating role of career decision-making self-efficacy in the relationship between career locus of control and career indecision among Turkish high school students (BMC Psychology, 2025) wykazano, że to, w jaki sposób umiejscawiamy kontrolę - wewnętrznie czy zewnętrznie - ma duży wpływ na podejmowanie decyzji zawodowych. Kiedy nasze poczucie kontroli jest wewnętrzne, częściej ufamy własnym decyzjom i wierzymy, że przyniosą one oczekiwane rezultaty. Wynika to m.in. z doświadczeń z przeszłości, które pokazały, że nasze działania rzeczywiście prowadziły do sukcesu, oraz z refleksji nad własnym rozwojem i możliwościami („ja mogę to osiągnąć”). Wewnętrzne umiejscowienie kontroli łączy się więc z poczuciem sprawczości, autonomii i gotowością do aktywnego kształtowania własnej ścieżki zawodowej. Natomiast zewnętrzne umiejscowienie kontroli oznacza, że decyzje zawodowe w większym stopniu zależą od czynników zewnętrznych; presji otoczenia, trendów rynkowych czy losowych wydarzeń. Osoby o takim umiejscowieniu kontroli częściej czują się bezradne wobec własnej kariery, a negatywne doświadczenia z przeszłości (np. sytuacje, w których brak możliwości decydowania prowadził do niepowodzeń) mogą dodatkowo zmniejszać motywację do podejmowania decyzji zawodowych.

W skrócie: im bardziej wewnętrzne poczucie kontroli, tym większa pewność siebie w podejmowaniu decyzji zawodowych i większa gotowość do eksplorowania własnej kariery; im bardziej zewnętrzne, tym większe wahania i niezdecydowanie.

Podobną zależność wykazano w kolejnym badaniu Motivational Resources of Agency in Adolescents' Career Development in Postsecondary Transition: More than Being Self-Efficacious (2025). Badanie pokazało, jak różnie działa wysoka motywacja wewnętrzna połączona z dużym poczuciem własnej skuteczności w porównaniu z asymetrycznym poczuciem sprawczości, kiedy działania podejmowane są głównie pod wpływem zewnętrznych nagród lub presji. Okazało się, że poczucie własnej skuteczności jest najważniejszym czynnikiem wspierającym eksplorację kariery, umożliwiając młodym ludziom aktywne i świadome poszukiwanie możliwości zawodowych. Natomiast motywacja oparta na systemie kar i nagród utrudniała rozwój tożsamości zawodowej, ograniczając samodzielność i autonomię w podejmowaniu decyzji.

Sprawczość zaczyna się od etapu szkolnego

Zarówno to badanie, jak i wcześniejsze, przeprowadzono wśród uczniów w wieku od 16 do 21 lat i w obu wykazano, że środowisko szkolne ma istotny wpływ na późniejsze losy zawodowe młodych ludzi. W ostatnim badaniu pokazano również, że doświadczenie własnej sprawczości pozwala uczniom szybciej i dokładniej określić, jaki zawód chcą wykonywać w przyszłości. Wnioski z tych badań wskazują, że przygotowanie do wejścia na rynek pracy zaczyna się już na wczesnym etapie edukacji. Nie chodzi tu tylko o doradztwo zawodowe czy rozwijanie zainteresowań uczniów, ale przede wszystkim o to, czy szkoła daje młodym ludziom przestrzeń do realnego wpływu na swoje działania. Może to przybierać formy:

• zaangażowanego samorządu uczniowskiego,
• edukacji na temat praw ucznia i prawa pracy,
• nauki pracy zespołowej,
• możliwości otwartej rozmowy z nauczycielami.

Takie środowisko wzmacnia poczucie sprawczości i pozwala młodym ludziom świadomie kształtować swoją ścieżkę zawodową.

Ostatnie badanie - Social-cognitive predictors of career exploration and decision-making: Longitudinal test of the career self-management model (2019) - pokazuje, że dobrostan psychiczny, poczucie własnej wartości i optymizm mają istotny wpływ na decyzje zawodowe. Studenci raportowali swój poziom decyzyjności zawodowej oraz lęku związanego z podejmowaniem decyzji i okazało się, że osoby, które najlepiej prosperują w swoim życiu – mają wysoki dobrostan i silne poczucie własnej skuteczności - napotykają najmniej trudności w wyborze ścieżki kariery. Jednocześnie proces podejmowania decyzji i poczucie sprawczości wzajemnie się wzmacniają: świadome decyzje zwiększają poczucie własnej skuteczności, a wysoka sprawczość ułatwia kolejne wybory zawodowe.

Podsumowanie

Trend samodzielnego rozwoju kariery, choć silnie związany z poczuciem własnej sprawczości i umiejętnością podejmowania decyzji, nie sprowadza się wyłącznie do działania w duchu indywidualizmu, chociaż może się tak wydawać. Ostatecznie wiele zależy od naszych własnych wyborów, ale sprawczość to również zdolność działania w grupie lub w ramach systemu. Kształtowanie postaw, które wchodzą w dialog z rzeczywistością społeczną i zawodową już od lat szkolnych, buduje nawyki przekształcające się w wiarę we własną możliwość wpływu, także na ścieżkę zawodową. Badania pokazują, że zewnętrzne umiejscowienie kontroli, np. w kontekście eliminacji miejsc pracy wskutek zmieniających się trendów rynkowych, nie jest z gruntu złe - pozwala nam realistycznie ocenić ryzyka i uzasadnione obawy. Jednak wewnętrzne umiejscowienie kontroli i wysokie poczucie własnej sprawczości sprawiają, że wobec takich zmian jesteśmy w stanie, przynajmniej częściowo, wpłynąć na własną rzeczywistość, zarówno osobistą, jak i społeczną. Źródła: 1.https://link.springer.com/article/10.1186/s40359-025-03410-8?utm_source=chatgpt.com

2.https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40568367/

3.https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37754452/

4. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30091621/