Współczesna rzeczywistość to nie tylko zjawiska takie jak „modern slavery”, praca platformowa czy bezrobocie pojmowane w tradycyjnym sensie. Dziś problemy związane z aktywnością zawodową – lub jej brakiem – coraz częściej przybierają bardziej złożone formy. Wszystko za sprawą pozornego wachlarza możliwości, ale także specyficznych wymagań rynku pracy, na którym położenie geograficzne, dostęp do technologii czy odpowiedniej infrastruktury odgrywają coraz większą rolę w znalezieniu zatrudnienia.
Zjawisko NEET opisuje grupę młodych osób w wieku 18–34 lat, które nie pracują, ale również nie uczestniczą w żadnej formie edukacji ani kształcenia zawodowego. Sam skrót pochodzi od angielskiego określenia Not in Education, Employment or Training. Choć osoby z grupy NEET często bywają postrzegane przez pryzmat uproszczonych i krzywdzących stereotypów – jako „leniwe” czy „niezaangażowane w swoją przyszłość” – rzeczywistość jest znacznie bardziej złożona. Za ich sytuacją stoją różnorodne uwarunkowania społeczne, ekonomiczne i indywidualne.
O problemach, z jakimi zmagają się dziś osoby z grupy NEET, powstało wiele artykułów i raportów. Pokazują one nie tylko skalę zjawiska i statystyki z różnych krajów, ale również analizują jego przyczyny oraz przedstawiają rekomendacje, które mogą pozytywnie wpłynąć na aktywizację tej grupy społecznej.
Nie tylko osoby z trudniejszych środowisk – NEET-em może zostać każdy.
Obraz młodych ludzi, często powielany przez media, wielokrotnie odwołuje się do takich cech jak bierność, niezaradność czy roszczeniowość. Ten krzywdzący mit wynika często z różnic w doświadczeniach ekonomicznych, społecznych, psychologicznych i kulturowych między pokoleniami. To, co dla starszych było normą – mniejsze poszanowanie praw pracowniczych, większa surowość, dyscyplina czy brak powszechnej troski o zdrowie psychiczne – dla wielu młodych jest dziś nie do zaakceptowania. Z drugiej strony wcześniejsze pokolenia funkcjonowały w rzeczywistości, w której łatwiej było kupić mieszkanie, związać się z jednym pracodawcą na wiele lat czy rozwijać karierę przy znacznie mniejszej konkurencji na rynku pracy.
Aby zrozumieć, dlaczego statystyki coraz częściej pokazują osoby, które ani nie pracują, ani się nie uczą, ani nie uczestniczą w żadnej formie kształcenia, trzeba spojrzeć na szerszy kontekst społeczny i gospodarczy, który doprowadził do takiej sytuacji. Choć świat w wielu obszarach zmienił się na lepsze – wzrosła świadomość dotycząca zdrowia, zdrowia psychicznego, praw pracowniczych czy bezpieczeństwa pracy – rynek pracy pozostaje pod wpływem wielu złożonych procesów. Rozwój nowych technologii, ograniczony dostęp do zatrudnienia w mniejszych miastach i na obszarach wiejskich, niedostosowanie oferty edukacyjnej do potrzeb rynku czy niestabilność zatrudnienia sprawiają, że wejście na rynek pracy staje się dla wielu młodych ludzi coraz większym wyzwaniem.
Jak pokazują statystyki, osoby zaliczane do kategorii NEET często mają już za sobą pewien etap edukacji lub doświadczenia zawodowego, jednak z różnych powodów pozostają poza rynkiem pracy. Dzieje się tak m.in. z powodu konieczności sprawowania opieki nad dziećmi lub innymi członkami rodziny, np. osobami starszymi czy przewlekle chorymi. Do grupy NEET zaliczają się również osoby, które ze względu na problemy zdrowotne nie mogą ani kontynuować nauki lub uczestniczyć w szkoleniach, ani aktywnie poszukiwać zatrudnienia. W tej kategorii znajdują się także osoby, które nie są w stanie znaleźć pracy odpowiadającej ich kwalifikacjom i wykształceniu.
Na podstawie badań Eurostatu można wyróżnić aż siedem podgrup osób NEET. Są one znacznie bardziej zróżnicowane niż tradycyjnie rozumiana grupa osób bezrobotnych. Obejmują zarówno osoby krótkotrwale pozostające bez pracy, jak i osoby długotrwale angażujące się w działalność wolontariacką, artystyczną lub opiekuńczą.
NEET w Polsce i Unii Europejskiej – kto i dlaczego pozostaje poza rynkiem pracy?
Kategoria NEET, zgodnie z metodologią Eurostatu, obejmuje osoby w wieku od 15 do 34 lat, które nie są zatrudnione, nie uczestniczą w edukacji ani w szkoleniach. Pojęcie zatrudnienia opiera się przy tym na definicji opracowanej przez Międzynarodową Organizację Pracy (International Labour Organization – ILO). Do grupy NEET zalicza się osoby, które w ciągu czterech tygodni poprzedzających badanie Eurostatu nie uczestniczyły w żadnej formie kształcenia ani szkolenia.
Z danych za 2023 rok wynika, że odsetek osób NEET w krajach Unii Europejskiej wyniósł 12,4%. W porównaniu z 2022 rokiem oznacza to niewielki spadek – o 0,5 punktu procentowego. Choć na poziomie całej Unii sytuacja nie uległa znaczącej poprawie, warto przyjrzeć się wynikom poszczególnych państw członkowskich. Dane Eurostatu pokazują, że w Szwecji – kraju często przedstawianym w debacie publicznej jako państwo o rozbudowanym systemie świadczeń społecznych – odsetek osób NEET wyniósł zaledwie 5,8%. Z kolei w Rumunii wskaźnik ten osiągnął aż 20,6%, co było najwyższym wynikiem w Unii Europejskiej.
Największy wzrost odsetka osób NEET między 2022 a 2023 rokiem odnotowano w Słowenii (z 8,7% do 12,9%) oraz na Litwie (z 10,7% do 13,8%, czyli o 3,1 punktu procentowego). Wzrost wystąpił również w Luksemburgu i Danii. Z kolei największy spadek odnotowały Włochy, gdzie wskaźnik zmniejszył się o 2,8 punktu procentowego – z 20,8% do 18,0%. W Polsce, która od wielu lat charakteryzuje się jednym z najniższych poziomów bezrobocia w Unii Europejskiej, odsetek osób NEET w 2023 roku wyniósł 10,1%. W porównaniu z 2022 rokiem oznacza to spadek o 1,4 punktu procentowego.
Jak aktywizować zawodowo osoby z grupy NEET?
W raportach eksperci rekomendują przede wszystkim dwa modele działań: zapobiegawczy oraz reintegracyjny. Pierwszy ma przeciwdziałać powstawaniu zjawiska NEET, czyli już na wczesnym etapie edukacji wspierać młodych ludzi, pomagać im w planowaniu ścieżki zawodowej i edukacyjnej oraz zapobiegać przedwczesnemu wypadaniu z systemu kształcenia. Drugi model koncentruje się natomiast na ponownym włączeniu osób NEET do edukacji lub na rynek pracy. Jego celem jest przełamanie poczucia osamotnienia, wykluczenia i braku perspektyw oraz zapewnienie wsparcia dostosowanego do indywidualnych potrzeb.
Szczególnie istotne jest zapobieganie przedwczesnemu porzucaniu nauki, ponieważ to właśnie pierwsze lata edukacji są okresem największego ryzyka. Kluczową rolę odgrywają tutaj działania na poziomie lokalnym, prowadzone przez pedagogów szkolnych, psychologów, pracowników socjalnych oraz doradców zawodowych z powiatowych urzędów pracy. Eksperci rekomendują również organizowanie wizyt w urzędach pracy, na uczelniach i w organizacjach społecznych, rozwijanie edukacji przedsiębiorczości oraz promowanie praktyk i staży zawodowych. Równocześnie niezbędne są działania systemowe, takie jak lepsze dostosowanie programów kształcenia do potrzeb rynku pracy oraz rozwijanie rozwiązań ułatwiających młodym ludziom płynne wejście na rynek pracy po zakończeniu edukacji.
Drugi model działań koncentruje się na reintegracji osób z grupy NEET z rynkiem pracy i systemem edukacji. Podstawą rekomendowanych działań jest indywidualne podejście do każdej osoby poprzez profilowanie jej kompetencji, potrzeb i barier oraz opracowanie spersonalizowanej ścieżki rozwoju. Wsparcie powinno obejmować m.in. doradztwo zawodowe, szkolenia, staże, praktyki i coaching, a także ścisłą współpracę z pracodawcami oraz instytucjami edukacyjnymi w celu lepszego dopasowania kwalifikacji do potrzeb rynku pracy. Równie istotna jest poprawa dostępności i skuteczności systemu wsparcia. Rekomenduje się lepsze informowanie o dostępnych programach poprzez media społecznościowe, platformy internetowe oraz kampanie informacyjne, a także rozwój pracy mobilnych doradców docierających do osób biernych zawodowo. Dodatkowo wskazuje się na potrzebę szerszego wykorzystywania sprawdzonych krajowych i zagranicznych dobrych praktyk oraz wzmacniania współpracy między instytucjami rynku pracy na poziomie lokalnym, regionalnym i krajowym.
Źródła:
https://www.cedefop.europa.eu/challenge?return=%2Fpl%2Fevents%2Fbuilding-inclusive-futures-neets
https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-031-45679-4
Polski (PL)
English (EN)
Español (ES)
العربية (AR)
Українська (UA)