Inkluzywność w pracy: dokąd zmierzamy?

Pod hasłem inkluzywności mieści się dziś bardzo wiele: od systemów włączania osób z niepełnosprawnościami, przez promowanie równości niezależnie od wieku czy pochodzenia,  po uznanie praw osób LGBTIQ+. Inkluzywność, czyli włączanie, w założeniu miała być hasłem-parasolem, pod którym zmieszczą się wszyscy ci, którzy z różnych powodów doświadczają systemowej dyskryminacji. Słowo systemowej jest tu szczególnie ważne, zwłaszcza w kontekście argumentów tych, którzy na „równość” czy „tolerancję” reagują stwierdzeniem - „każdy może powiedzieć, że w jakiejś części życia jest gorzej traktowany”. I chociaż argument ten brzmi na pierwszy rzut oka całkiem zasadnie (bo przecież faktycznie tak bywa) to nijak ma się do złożonej rzeczywistości społecznej.

Choć możemy spierać się o to, jak inkluzywność jest dziś wykorzystywana - czy stała się jedynie PR-owym hasłem dużych firm, czy realnym narzędziem przeciwdziałania wykluczeniu - samo jej pojawienie się zwraca uwagę na coś istotnego. W całym systemie społecznym istnieją bowiem grupy ludzi, które systematycznie, w podobny sposób i z podobnymi skutkami nie są traktowane jako równoprawni członkowie wspólnoty. Na rynku pracy widać to szczególnie wyraźnie. Systemowe wykluczenie ma bardzo konkretną charakterystykę i nie bierze się z przypadkowych anegdot - opowieści cioci i wujka przy imieninowym stole. Opiera się na realnych, dostępnych danych. Jedną z grup, które doświadczają takiej systemowej marginalizacji, zarówno na rynku pracy, jak i poza nim, jest społeczność LGBTQ+. Osoby homoseksualne, transpłciowe czy niebinarne regularnie doświadczają opresyjności systemu, w którym funkcjonują, choć oczywiście jej skala i charakter różnią się w zależności od kraju.

Aby lepiej zrozumieć mechanizmy wykluczenia tej grupy, wystarczy przyjrzeć się temu, jak kształtują się ich prawa w poszczególnych państwach, a następnie zestawić obecną sytuację z tym, co Komisja Europejska deklaruje w swojej wieloletniej strategii na rzecz równości osób LGBTIQ+, oraz z tym, jaki realny wpływ ma ona na państwa członkowskie Unii Europejskiej.

Unia domem równości? 

Coroczna Rainbow Map ILGA-Europe pokazuje, że Unia Europejska nie jest jednolitą przestrzenią równości dla osób LGBTIQ+, a tworzy raczej mozaikę bardzo różnych standardów prawnych i politycznych. Narzędzie to od 2009 roku porównuje 49 krajów Europy pod kątem ochrony praw osób LGBTIQ+, analizując prawo i praktykę w siedmiu kluczowych obszarach; od równości i prawa rodzinnego, po ochronę przed przestępstwami z nienawiści, uzgodnienie płci, przestrzeń dla społeczeństwa obywatelskiego i azyl.

Najwyżej w rankingu niezmiennie plasują się kraje, które traktują równość jako element systemowy, a nie tylko deklaratywny, z Maltą, Belgią i krajami nordyckimi na czele. Malta w tym zestawieniu jest dość ciekawym przypadkiem z racji silnie ugruntowanego tam katolicyzmu oraz najbardziej restrykcyjnym prawem aborcyjnym w UE. Jednocześnie mapa pokazuje wyraźne regresy tam, gdzie prawa osób LGBTIQ+ stają się narzędziem w rękach klasy politycznej, której wszelka opresja prawna służy nie tylko mobilizacji wyborczej, ale jest również trwałym elementem działań antydemokratycznych jak na Węgrzech, czy Gruzji, choć i w Polsce widoczne są jej znamiona. Polska, mimo że nadal znajduje się w dolnej części zestawienia, odnotowała swój najwyższy wynik od dekady. Awans ten nie wynika jednak z kompleksowych reform, lecz z usunięcia najbardziej jaskrawych barier instytucjonalnych, takich jak tzw. „strefy wolne od LGBT”. To pokazuje, że nawet minimalne zmiany systemowe mogą poprawiać pozycję kraju w europejskich rankingach, ale nie zastępują realnej równości prawnej. Pokazuje to również smutną rzeczywistość praw LGBT w Polsce, w której “sukcesem” staje się usunięcie tak nieludzkich posunięć jakimi są wspomniane strefy. Rainbow Map nie stanowi oczywiście jasnej odpowiedzi na to, czy unia jest “domem równości”, ale pozwala uchwycić w czasie szereg zmian; postępów i regresów dotyczących praw LGBTQ+ a zarazem przypomina o tym, że osiągnięcia społeczne w prawie nie są dane raz na zawsze. 

Polska wobec praw osób LGBTQ+

Dyskusja o związkach partnerskich w Polsce toczy się od lat i wciąż nie doczekała się pozytywnego zakończenia. Obecnie rozważa się uznawanie w Polsce małżeństw osób tej samej płci zawieranych za granicą, co miałoby częściowo zrekompensować brak możliwości zawarcia takich związków w kraju. Związki partnerskie lub małżeństwa osób tej samej płci byłyby jedną z bardziej rewolucyjnych zmian w polskim prawie wobec społeczności LGBTQ+, dając m.in. prawo do wspólnego dziedziczenia, dostęp do informacji medycznej partnera czy uproszczenie wielu formalnych procedur, które dziś wymagają skomplikowanych umów i wizyt u notariusza. Szczególnym impulsem do zmian jest wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 25 listopada 2025 r., w którym Polska została zobowiązana do uznawania małżeństw osób tej samej płci zawieranych legalnie w innych państwach członkowskich UE. W odpowiedzi na to orzeczenie trwają prace nad projektem rozporządzenia, które ma dostosować wzory dokumentów wydawanych przez rejestr stanu cywilnego, umożliwiając praktyczne wdrożenie wyroku.

Biznes a inkluzywność: gdzie zaczyna się interes a kończy szacunek dla innych?

Jak w takim razie polski rynek pracy radzi sobie wobec prawa, które wciąż jest mało inkluzywne, oraz wobec narracji o inkluzywności? Warto pamiętać, że inkluzywność to nie tylko kwestia związków partnerskich, lecz także szereg innych rozwiązań prawnych chroniących osoby LGBTQ+ przed przemocą, zarówno fizyczną, jak i werbalną, oraz przed systemową dyskryminacją, w tym w miejscu pracy. Sytuacja w Polsce jest dość niejednoznaczna. Z jednej strony organizacje dbające o inkluzywność mogą zostać wyróżnione np. Kartą Różnorodności przyznawaną przez Forum Odpowiedzialnego Biznesu, co wpisuje się w globalną narrację o równości i przeciwdziałaniu dyskryminacji. Z drugiej strony wiele firm wciąż nie posiada opracowanych nawet podstawowych systemów anty‑mobbingowych ani przeszkolonej kadry HR, która mogłaby skutecznie reagować na przejawy dyskryminacji czy przemocy wobec osób LGBTQ+ w miejscu pracy.

W sensie prawnym polski rynek pracy cechują więc mieszane standardy: deklaratywne działania niektórych firm często nie pokrywają się z rzeczywistą ochroną zapewnianą przez prawo, a realne mechanizmy obrony pracowników LGBTQ+ pozostają ograniczone.

LGBTIQ+ equality strategy 2026-2030: o czym mówi nowa strategia Komisji Europejskiej? 

Nowa Strategia na rzecz równości osób LGBTIQ+ 2026–2030, przyjęta przez Komisję Europejską, to kolejny krok UE w stronę tworzenia społeczeństw, w których wszyscy, niezależnie od orientacji seksualnej, tożsamości płciowej czy cech płciowych, mogą żyć bez przemocy, dyskryminacji i wykluczenia. Opiera się ona na dotychczasowych osiągnięciach strategii z lat 2020-2025 i określa główne kierunki działań na najbliższe pięć lat. Strategia kładzie nacisk na trzy filary: ochronę osób LGBTIQ+ przed przestępstwami z nienawiści, dyskryminacją i szkodliwymi praktykami(np. terapiami konwersyjnymi), wzmocnienie ich pozycji i równych praw w życiu społecznym i zawodowym, oraz zaangażowanie państw członkowskich i społeczeństwa obywatelskiego w realizację polityki równościowej. Dokument przewiduje także działania przeciw przemocy online i offline, większe wsparcie dla organizacji społecznych oraz promowanie inkluzji w całej UE. Czy taka strategia może wpływać na prawo w Polsce? Nie bezpośrednio. Jest ona raczej sugestią i ustaleniem pewnych norm i wartości w UE, co wyznacza kierunek zmian i stanowi punkt odniesienia dla państw członkowskich przy tworzeniu własnych przepisów, a także zwiększa presję polityczną i społeczną na wdrażanie standardów równości i ochrony osób LGBTIQ+.

Źródła: 

1. https://www.ilga-europe.org/report/rainbow-map-2025/
2. https://rownowazni.uw.edu.pl/nowa-strategia-ue-na-rzecz-rownosci-osob-lgbtiq-2026-2030/
3. https://youth.europa.eu/get-involved/your-rights-and-inclusion/lgbtiq-rights-europe_pl
4. https://www.prawo.pl/prawo/zwiazki-partnerskie-lgbt,535439.html
5. https://www.gov.pl/web/cyfryzacja/polska-przygotowuje-zmiany-w-dokumentach-stanu-cywilnego-po-wyroku-tsue
6. https://commission.europa.eu/document/b4952371-4308-47ad-b995-02c539b75dda_en