Badania nad związkiem wykonywanego zawodu ze zdrowiem i długowiecznością pokazują, że ryzyko zgonu różni się między grupami zawodowymi. W wielu analizach korzystniej wypadają osoby wykonujące zawody specjalistyczne, w tym lekarze, dentyści i nauczyciele akademiccy, podczas gdy wyższe wskaźniki umieralności obserwuje się w niektórych grupach pracowników fizycznych i transportowych. Nie oznacza to jednak, że sam rodzaj pracy przesądza o długości życia.
Co stoi za tymi różnicami? Jaką rolę odgrywają warunki pracy, obciążenie fizyczne i psychiczne, wysokość wynagrodzenia oraz dostęp do edukacji i opieki zdrowotnej? I czy praca wymagająca intelektualnie może sprzyjać długowieczności?
Praca fizyczna skraca życie?
Rodzaj wykonywanego zawodu wiąże się z różnicami w umieralności, które w niektórych badaniach przekraczają nawet trzykrotność. Znaczenie ma nie tylko charakter pracy, lecz także warunki zatrudnienia i sytuacja społeczno-ekonomiczna pracowników.
W 2017 roku badacze związani m.in. z Uniwersytetem w Glasgow opublikowali w czasopiśmie The Lancet Public Healthanalizę pt. Patterns of mortality by occupation in the UK, 1991–2011: a comparative analysis of linked census and mortality records. W badaniu porównano wskaźniki umieralności w ponad 60 grupach zawodowych, wykorzystując dane ze spisów powszechnych powiązane z rejestrami zgonów. Analiza obejmowała osoby w wieku 20–59 lat, a łączny okres obserwacji wyniósł 4,51 mln osobolat.
Wyniki pokazały wyraźne różnice między profesjami. Wśród mężczyzn w Anglii i Walii najniższy standaryzowany wskaźnik umieralności odnotowano w grupie specjalistów ochrony zdrowia — 225 zgonów na 100 tys. osobolat. Niskie wartości występowały również wśród menedżerów i nauczycieli. Na drugim krańcu zestawienia znaleźli się pracownicy wykonujący niewykwalifikowane prace budowlane, wśród których wskaźnik wyniósł 701 zgonów na 100 tys. osobolat. Wysoką umieralność obserwowano także wśród pracowników fabryk i osób wykonujących niektóre prace porządkowe. W przypadku kobiet niższe wskaźniki umieralności odnotowano m.in. wśród nauczycielek i specjalistek biznesowych, natomiast wyższe — wśród pracownic fabryk i przemysłu odzieżowego. Co ciekawe, najwyższą umieralność w obu płciach obserwowano w grupie osób, które nie wskazały zawodu. Nie oznacza to jednak automatycznie, że były one bezrobotne — do tej kategorii mogły należeć również osoby nieaktywne zawodowo, np. uczące się lub zajmujące się domem. Badacze zwrócili też uwagę na różnice między regionami Wielkiej Brytanii. Umieralność była na ogół wyższa w Szkocji niż w Anglii i Walii, a nadwyżka zgonów koncentrowała się przede wszystkim w grupach o niższych kwalifikacjach.
Czy to oznacza, że praca fizyczna rzeczywiście skraca życie? Nie można wyciągnąć tak jednoznacznego wniosku wyłącznie na podstawie tego badania. Pokazuje ono związek między grupą zawodową a umieralnością, ale nie dowodzi, że to sam wysiłek fizyczny odpowiada za wszystkie zaobserwowane różnice.
Wysiłek fizyczny w pracy a aktywność dla zdrowia
Ciekawych danych dostarcza również metaanaliza opublikowana w 2018 roku w British Journal of Sports Medicine, zatytułowana Do highly physically active workers die early? A systematic review with meta-analysis of data from 193 696 participants. Badacze przeanalizowali wyniki 17 badań obejmujących łącznie 193 696 uczestników.
Wyniki wskazały, że mężczyźni wykonujący pracę wymagającą wysokiego poziomu aktywności fizycznej mieli o 18% wyższe względne ryzyko przedwczesnego zgonu niż mężczyźni o niskim poziomie aktywności fizycznej w pracy. Zależność ta utrzymywała się również po uwzględnieniu innych czynników, m.in. aktywności podejmowanej w czasie wolnym. Wśród kobiet nie stwierdzono analogicznego związku. Zjawisko to określa się niekiedy mianem paradoksu aktywności fizycznej. Wysiłek podejmowany w pracy nie musi przynosić takich samych korzyści jak dobrowolna aktywność rekreacyjna. Praca fizyczna może wiązać się z długotrwałym obciążeniem organizmu, powtarzalnymi ruchami, podnoszeniem ciężarów i ograniczonymi możliwościami odpoczynku.
Warto jednak podkreślić, że metaanaliza nie dowodzi, iż każda praca fizyczna jest szkodliwa. Wyniki wskazują na zależność dotyczącą przede wszystkim mężczyzn wykonujących pracę o wysokim poziomie aktywności fizycznej, a nie wszystkich osób pracujących fizycznie.
Wpływ formy zatrudnienia na zdrowie
Na zdrowie pracowników może wpływać nie tylko rodzaj wykonywanych obowiązków, lecz także stabilność zatrudnienia. Jednym z przykładów są brytyjskie umowy zerogodzinowe (zero-hours contracts), które nie gwarantują pracownikowi minimalnej liczby godzin pracy. W efekcie jego miesięczne dochody mogą być trudne do przewidzenia.
Autorzy badania opublikowanego w The Lancet Public Health zwrócili uwagę na potencjalne konsekwencje rosnącej niepewności zatrudnienia. Może ona pogłębiać nierówności społeczno-ekonomiczne, m.in. przez niestabilność dochodów, a także zwiększać stres związany z brakiem równowagi między wymaganiami zawodowymi a kontrolą nad własną pracą. Szczególnie narażone mogą być grupy o niższych kwalifikacjach, w których już wcześniej obserwowano podwyższone wskaźniki umieralności.
Warto zaznaczyć, że polskie umowy zlecenia nie są prawnym odpowiednikiem brytyjskich umów zerogodzinowych. Mogą jednak — zależnie od warunków współpracy — wiązać się z podobnymi problemami, takimi jak nieregularne godziny pracy czy nieprzewidywalne dochody. Niepewność zatrudnienia może wpływać na możliwość planowania wydatków, odpoczynku i korzystania z opieki zdrowotnej. Nie należy jednak utożsamiać potencjalnego wpływu tych czynników na zdrowie z udowodnionym skróceniem życia. Badanie z 2017 roku wskazuje na możliwe zagrożenia związane z tym trendem, ale nie mierzy bezpośrednio wpływu umów zerogodzinowych na długość życia.
W szerszej perspektywie wyniki te sugerują, że analizując związek pracy z długowiecznością, warto uwzględniać nie tylko wykonywany zawód, lecz także bezpieczeństwo ekonomiczne, warunki pracy i możliwości regeneracji.
Podsumowanie
Badania wskazują, że ryzyko zgonu różni się w zależności od wykonywanego zawodu — niższe wskaźniki obserwuje się m.in. wśród specjalistów ochrony zdrowia, nauczycieli i menedżerów, a wyższe w niektórych grupach pracowników fizycznych. Na zdrowie wpływają jednak nie tylko obowiązki zawodowe, lecz także obciążenie organizmu, warunki zatrudnienia i stabilność finansowa. Sam zawód nie przesądza o długości życia, ale może wiele powiedzieć o nierównościach zdrowotnych w społeczeństwie.
Źródła:
Polski (PL)
English (EN)
Español (ES)
العربية (AR)
Українська (UA)